Met de casusbeschrijving van een 75-jarige Parkinsonpatiënt met wat zij noemen een psychotische verdubbelingservaring vestigen van Zadelhoff e.a. de aandacht op een aantal even intrigerende als onalledaagse psychiatrische verschijnselen.¹ De auteurs bieden de lezer een leerzaam inkijkje in hun klinisch redeneren en differentiaal diagnostische overwegingen. De casusbeschrijving is zo met recht een klinische les en een inspiratiebron voor de ontwikkeling of verfijning van de klinische intuïtie.

De centrale vraag die de auteurs proberen te beantwoorden is hoe zij de verschillende vormen van “delusional misidentification syndromes” het best kunnen begrijpen en classificeren. Hiertoe bieden zij door middel van een vergelijking van de in de literatuur gangbare terminologie met de beschreven casus (tabel 1) een eerste aanzet. De vraag “misidentificatie of reduplicatie” in de titel zaait evenwel meer verwarring dan duidelijkheid.

Voor een beter begrip lijkt het zinvol om bij misidentificatie een onderscheid te maken in tijd, plaats en persoon. De verschillende vormen zouden vervolgens gerangschikt kunnen worden op een continuüm met een positieve en een negatieve pool.² De positieve pool (hyperidentificatie) loopt van déjà-vu-ervaring en heautoscopie tot de Capgras waan en reduplicatieve paramnesie. De negatieve pool (hypoidentificatie) loopt van depersonalisatie en negatieve hallucinaties tot nihilistische wanen (Cotard). Differentiatie berust op de mate van verstoring van de realiteitstoetsing en welke factoren bij de psychopathogenese primair van belang worden verondersteld, zoals stoornis in de bewustzijn, oriëntatie, geheugen, waarneming, denken, stemming en affect. Pick benoemde het door hem beschreven verschijnsel reduplicatieve paramnesie, omdat hij meende dat het ging om een specifieke geheugenstoornis (Störung der Erinnerung).^3,4

Het misidentificatie continuumconcept illustreert de relevantie van descriptieve psychopathologie bij het begrijpen en classificeren van complexe, subjectieve ervaringen en atypische fenomenen. Deze benadering heeft zeker tekortkomingen. Maar vooralsnog geldt dit voor alle diagnostische benaderingen van psychiatrische symptomatologie. In het huidige bigdatatijdperk biedt descriptieve psychopathologie een welkom tegenwicht tegen de neiging om psychiatrische diagnostiek te beperken tot “knowing what, not why, is good enough”.⁵

Echter, ook hier blijkt dat de descriptieve psychopathologie, hoewel waardevol als systematisch classificatiemodel, tekortkomingen heeft wanneer we complexe, subjectieve ervaringen en atypische fenomenen, zoals in onze casus, proberen te begrijpen en te beschrijven.

^Literatuur

1          Zadelhoff AC van, van Asseldonk JTH, Tilanus JJD. Een bijzondere hallucinatie bij de ziekte van Parkinson; reduplicatie of misidentificatie? Tijdschr Psychiatr 2026; 68: 44-7.

2          Sno HN. A continuum of misidentification symptoms. Psychopathology 1994; 27: 144-7.

3          Pick A. On reduplicative paramnesia. Brain 1903; 26: 260-7.

4          Pick A: Über eine neuartige Form von Paramnesie. Jb Psychiatr Neurol 1901; 20: 1-35.

5          Mayer-Schönberger V, Cukier K. Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think. Houghton Mifflin Harcourt, 2013.

Reactie op Sno

Wij danken de auteur van het ingezonden commentaar voor de zorgvuldige en stimulerende bespreking van onze casusbeschrijving. Het doet ons genoegen dat de klinische les en de onderbouwing van het diagnostisch redeneren worden gewaardeerd.

De titel —“reduplicatie of misidentificatie?”— roept bewust vragen op, omdat de beschreven ervaring niet eenduidig te plaatsen is binnen bestaande categorieën. Tabel 1 illustreert dat noch Pick's reduplicatieve paramnesie, noch moderne delusional misidentification syndromes de casus volledig dekken. Deze dubbelzinnigheid weerspiegelt onze centrale vraag: welke conceptuele kaders doen recht aan zulke zeldzame fenomenen, waar historisch en klinisch onderscheid vaak vloeiend blijkt?

Het voorgestelde continuüm van misidentificatie —hyperidentificatie (déjà-vu, heautoscopie, Capgras) versus hypoidentificatie (depersonalisatie, Cotard)— biedt een waardevolle heuristische aanvulling. Het maakt een glijdende schaal van herkenningsprocessen zichtbaar. Toch benadrukken wij dat een zuiver dimensioneel model de gelaagde fenomenologie slechts ten dele vangt: in onze casus coexistenteren elementen van beide polen, verweven met geheugen-, perceptie- en dopaminerge ontregeling bij Parkinson.

Pick's opvatting van reduplicatieve paramnesie als “Störung der Erinnerung” sluit aan bij hedendaagse inzichten in multi-dimensionale stoornissen van zelf- en omgevingsrepresentatie, inclusief neurocognitieve, affectieve en betekenisgevende processen. Bij Parkinson verergeren medicatie-effecten, slaapfragmentatie en perceptuele stoornissen dit complex.

Wij onderschrijven dat descriptieve psychopathologie blijvende waarde heeft als tegenwicht voor data-gedreven diagnostiek. Zij behoudt de subjectieve beleving in context, betekenis en temporele ontwikkeling, versterkt empathie en klinisch redeneren. Begrippen als misidentificatie en reduplicatie zijn ankerpunten, geen verklaringen – precies zoals ons artikel beoogde.

Deze gedachtewisseling stimuleert hernieuwde integratie van fenomenologie, neurocognitie en klinisch denken. Onze casus toont dat zeldzame ervaringen diagnostisch richtinggevend zijn bij zorgvuldige psychopathologische beschrijving.

Auteurs

Arjan van Zadelhoff, arts in opleiding tot psychiater, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg.

Thies van Asseldonk, neuroloog, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg.

Joachim Tilanus, psychiater, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg.

Correspondentie

Joachim Tilanus (j.tilanus@etz.nl).