Met de casusbeschrijving van een 75-jarige patiënt met de ziekte van Parkinson en wat Van Zadelhoff e.a. noemen een psychotische verdubbelingservaring vestigen de auteurs de aandacht op een aantal even intrigerende als onalledaagse psychiatrische verschijnselen.¹ De auteurs bieden de lezer een leerzaam inkijkje in hun klinisch redeneren en differentiaaldiagnostische overwegingen. De casusbeschrijving is zo met recht een klinische les en een inspiratiebron voor de ontwikkeling of verfijning van de klinische intuïtie.

De centrale vraag die de auteurs proberen te beantwoorden is hoe zij de verschillende vormen van ‘delusional misidentification syndromes’ het best kunnen begrijpen en classificeren. Hiertoe bieden zij door middel van een vergelijking van de in de literatuur gangbare terminologie met de beschreven casus (tabel 1) een eerste aanzet. De vraag ‘misidentificatie of reduplicatie’ in de titel zaait evenwel meer verwarring dan dat deze duidelijkheid schept.

Voor een beter begrip lijkt het zinvol om bij misidentificatie een onderscheid te maken in tijd, plaats en persoon. De verschillende vormen zouden we vervolgens kunnen rangschikken op een continuüm met een positieve en een negatieve pool.² De positieve pool (hyperidentificatie) loopt van déjà-vu-ervaring en heautoscopie tot de waan van Capgras en reduplicatieve paramnesie. De negatieve pool (hypo-identificatie) loopt van depersonalisatie en negatieve hallucinaties tot nihilistische wanen (waan van Cotard). Differentiatie berust op de mate van verstoring van de realiteitstoetsing en welke factoren bij de psychopathogenese primair van belang worden verondersteld, zoals stoornis in bewustzijn, oriëntatie, geheugen, waarneming, denken, stemming en affect. Pick noemde het door hem beschreven verschijnsel reduplicatieve paramnesie, omdat hij meende dat het ging om een specifieke geheugenstoornis (Störung der Erinnerung).^3,4

Het continuümconcept van misidentificatie illustreert de relevantie van descriptieve psychopathologie bij het begrijpen en classificeren van complexe, subjectieve ervaringen en atypische fenomenen. Deze benadering heeft zeker tekortkomingen. Maar vooralsnog geldt dit voor alle diagnostische benaderingen van psychiatrische symptomen. In het huidige bigdatatijdperk biedt descriptieve psychopathologie een welkom tegenwicht tegen de neiging om psychiatrische diagnostiek te beperken tot ‘knowing what, not why, is good enough’.⁵

Echter, ook hier blijkt dat de descriptieve psychopathologie, hoewel waardevol als systematisch classificatiemodel, tekortkomingen heeft wanneer we complexe, subjectieve ervaringen en atypische fenomenen, zoals in de beschreven casus, proberen te begrijpen en te beschrijven.

^Literatuur

1          Zadelhoff AC van, van Asseldonk JTH, Tilanus JJD. Een bijzondere hallucinatie bij de ziekte van Parkinson; reduplicatie of misidentificatie? Tijdschr Psychiatr 2026; 68: 44-7.

2          Sno HN. A continuum of misidentification symptoms. Psychopathology 1994; 27: 144-7.

3          Pick A. On reduplicative paramnesia. Brain 1903; 26: 260-7.

4          Pick A: Über eine neuartige Form von Paramnesie. Jb Psychiatr Neurol 1901; 20: 1-35.

5          Mayer-Schönberger V, Cukier K. Big data: a revolution that will transform how we live, work, and think. Boston: Houghton Mifflin Harcourt; 2013

Antwoord aan Sno

Wij danken collega Sno voor zijn zorgvuldige en stimulerende bespreking van onze casusbeschrijving. Het doet ons genoegen dat hij deze als klinische les en als onderbouwing van het diagnostisch redeneren waardeert.

De titel - ‘reduplicatie of misidentificatie?‘ - roept bewust vragen op, omdat de beschreven ervaring niet eenduidig te plaatsen is binnen bestaande categorieën. Onze tabel 1 illustreert dat noch Picks reduplicatieve paramnesie, noch moderne delusional misidentification syndromes de casus volledig dekken. Deze dubbelzinnigheid weerspiegelt onze centrale vraag: welke conceptuele kaders doen recht aan zulke zeldzame fenomenen, waar historisch en klinisch onderscheid vaak vloeiend blijkt?

Het voorgestelde continuüm van misidentificatie-hyperidentificatie (déjà-vu, heautoscopie en waan van Capgras) versus hypo-identificatie (depersonalisatie en waan van Cotard) biedt een waardevolle heuristische aanvulling. Het maakt een glijdende schaal van herkenningsprocessen zichtbaar. Toch benadrukken wij dat een zuiver dimensioneel model de gelaagde fenomenologie slechts ten dele kan vangen: in onze casus co-existeren elementen van beide polen, verweven met geheugen-, perceptie- en dopaminerge ontregeling bij de ziekte van Parkinson.

Picks opvatting van reduplicatieve paramnesie als ‘Störung der Erinnerung’ sluit aan bij hedendaagse inzichten in multidimensionale stoornissen van zelf- en omgevingsrepresentatie, inclusief neurocognitieve, affectieve en betekenisgevende processen. Bij de ziekte van Parkinson verergeren medicatie-effecten, slaapfragmentatie en perceptuele stoornissen dit complex.

Wij onderschrijven dat descriptieve psychopathologie blijvende waarde heeft als tegenwicht voor datagedreven diagnostiek. Ze behoudt de subjectieve beleving in context, betekenis en temporele ontwikkeling en ze versterkt empathie en klinisch redeneren. Begrippen als misidentificatie en reduplicatie zijn ankerpunten, geen verklaringen – precies zoals we met ons artikel beoogden te verduidelijken.

Deze gedachtewisseling stimuleert hernieuwde integratie van fenomenologie, neurocognitie en klinisch denken. Onze casus toont dat zeldzame ervaringen diagnostisch richtinggevend zijn bij zorgvuldige psychopathologische beschrijving.

Auteurs

Arjan van Zadelhoff, arts in opleiding tot psychiater, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg.

Thies van Asseldonk, neuroloog, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg.

Joachim Tilanus, psychiater, Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg.

Correspondentie

Joachim Tilanus (j.tilanus@etz.nl).