Wetenschappelijk tijdschrift voor psychiaters, artsen in opleiding tot psychiater en andere geïnteresseerden
  • EN
  • NL
Tijdschrift voor Psychiatrie
  • Tijdschrift
  • Terug naar hoofdmenu
    New articles Current issue Previous issues Special issues Book reviews
    Auteursrichtlijnen Over het tijdschrift Redactie Abonnementen Colofon Adverteren
    Current issue
    Nummer 9 / 2026 Jaargang 68
    Tijdschrift voor Psychiatrie
    9 / 2026

    Current issue
  • Accreditatie
  • Meetinstrumenten
  • Vacatures
Edit
  • EN
  • NL
  1. Home
  2. Latest issue
  3. The prevalence of auditory thinking in adu...
Original research

The prevalence of auditory thinking in adults referred for ASD assessment

M.W. Hengeveld, S. Koops, I.E. Sommer
Previous article Next article

Background The literature on inner speech shows that thinking can have a pronounced auditory quality in some individuals. However, no systematic research has been conducted on the prevalence of hearing one’s own thoughts with sound inside the head (hereafter: auditory thinking).

Aim To determine the prevalence of auditory thinking in a population referred for diagnostic assessment because of suspected autism spectrum disorder (ASD), and to examine whether auditory thinking is associated with ASD and whether this association is independent of other clinically relevant variables.

Method In 300 consecutive patients, auditory thinking was explicitly assessed using a questionnaire item and subsequently explored in more detail. Associations with ASD were tested and controlled for potential confounders such as sex, age, sensory hyperreactivity to sound, and the complaint of frequently experiencing a ‘too full head’. Psychotic-like symptoms were assessed clinically; in addition, the PQ-16 was administered to all patients up to and including 35 years of age as a screening instrument for psychotic experiences.

Results Auditory thinking was reported by 135 patients (45%) and occurred significantly more often in patients with ASD than in those without ASD, and more often in women than in men. These associations remained significant after adjustment for relevant covariates. Psychotic-like symptoms were rare (n = 9). The mean PQ-16 score was significantly higher in patients with auditory thinking. The interpretation of these findings was not possible within the scope of this study.

Conclusion Auditory thinking is a frequent occurring phenomenon in this psychiatric population and occurs significantly more often in patients with ASD.

Begin 2015 werd de eerste auteur in zijn zelfstandige praktijk voor volwassenen door een patiënte met een angststoornis geattendeerd op een voor hem opmerkelijk fenomeen. Zij beschreef haar klacht als een voortdurend horen van haar eigen gedachten met een auditieve kwaliteit, alsof zij de hele dag van binnen tegen zichzelf sprak. Dit ging gepaard met piekeren en een gevoel van mentale uitputting. Opvallend was dat zij deze ervaring nadrukkelijk niet beschreef als hardop praten door mensen in haar omgeving of als ‘stemmen horen’, maar expliciet als het met geluid binnen in haar hoofd horen van haar eigen gedachten.

Deze observatie riep de vraag op in hoeverre het horen met geluid binnen in het hoofd van de eigen gedachten een idiosyncratische klacht betrof, dan wel een breder voorkomend, maar mogelijk onderbelicht ervaringsfenomeen is.1 Naar aanleiding hiervan werd een item over ‘de eigen gedachten met geluid horen binnen in het hoofd’ toegevoegd aan een door de eerste auteur doorlopend ontwikkelde vragenlijst met alle mogelijke kenmerken van een autismespectrumstoornis (ASS). Deze vragenlijst wordt na het eerste consult voor ASS-diagnostiek routinematig voorgelegd aan patiënten en aan hun partner of belangrijke ander.

Wij hebben ervoor gekozen om voor het horen met geluid binnen in het hoofd van de eigen gedachten, de term ‘auditief denken’ te gebruiken. Dit fenomeen raakt aan het brede en heterogene concept van innerlijke spraak. Innerlijke spraak wordt in de cognitieve psychologie en de filosofie van de geest opgevat als taalachtig denken dat sterk kan variëren in vorm en intensiteit, van sterk gecondenseerd en nauwelijks auditief tot een expliciet auditief-fonologische ervaring. Fernyhough beschrijft innerlijke spraak als een geïnternaliseerde vorm van taal, waarbij auditieve kenmerken in wisselende mate behouden blijven.2 Ook vanuit onderzoek naar auditieve verbeelding is beschreven dat interne cognitieve representaties auditieve kenmerken kunnen hebben zonder dat sprake is van externe perceptie, waarbij de levendigheid van deze auditieve representaties sterk kan variëren.3

In studies met descriptive experience sampling (DES) beschrijft men variatie in momentane innerlijke ervaringen, maar deze zijn niet gericht op het vaststellen van de prevalentie van specifieke vormen van innerlijke spraak in psychiatrische populaties.4

In de psychiatrische praktijk kunnen auditieve ervaringen worden geïnterpreteerd binnen een psychotisch referentiekader. Dat is begrijpelijk, gezien het klinische gewicht van bijzonderheden in de waarneming, maar het risico bestaat dat auditieve kwaliteiten van gedachten worden geclassificeerd als hallucinatoir zonder voldoende fenomenologische differentiatie.

Doel van deze studie is de prevalentie van auditief denken vast te stellen in een klinische populatie verwezen voor ASS-diagnostiek en de samenhang met ASS en andere klinische kenmerken te onderzoeken, met expliciete afbakening ten opzichte van hallucinatoire ervaringen.

Methode

Onderzoeksopzet, setting en populatie

Wij verrichtten een exploratief, beschrijvend onderzoek op basis van routinematig verzamelde diagnostische gegevens. De onderzoeksgroep bestond uit 300 opeenvolgende patiënten die in de periode van 20 april 2016 tot en met 16 december 2025 psychiatrisch werden onderzocht in verband met een vermoeden van ASS.

Diagnostische procedure en meetinstrumenten

De diagnostiek werd uitgevoerd door de eerste auteur, psychiater, in zijn zelfstandig gevestigde praktijk, onder andere gespecialiseerd in diagnostiek van ASS bij volwassenen. Bij alle patiënten werd een gestandaardiseerd psychiatrisch onderzoek verricht.5 Dit bestond uit een speciële anamnese, familieanamnese, uitgebreide sociobiografische anamnese, ontwikkelingsanamnese, heteroanamnese indien nodig, en systematische exploratie van sociaal functioneren, sociale communicatie, repetitieve gedragspatronen en reactiviteit op zintuiglijke prikkels.

Voor de diagnostiek van ASS werd een door de eerste auteur ontwikkelde vragenlijst afgenomen. De vragen hierop zijn gebaseerd op de DSM-5-classificatiecriteria van ASS en op het Nederlands Interview voor de Diagnostiek van Autismespectrumstoornissen (NIDA) en de Screeningslijst voor Autismespectrumstoornissen (SRS-A), aangevuld met opmerkingen van patiënten. De antwoorden op deze vragenlijst werden niet gebruikt om de diagnose vast te stellen, maar om in een uitvoerig gesprek met de patiënt de mogelijke ASS-criteria te bespreken. Voor dit onderzoek relevante items als sensorische hyperreactiviteit voor geluid en het ervaren van een ‘te vol hoofd’ waren ook in de betreffende vragenlijst opgenomen.

Psychoseachtige symptomen, vastgesteld bij het gestandaardiseerde psychiatrisch onderzoek, werden genoteerd.5 Daarbij werd de mate van zelftoeschrijving en ervaren autonomie bevraagd. De volledige aanwezigheid van realiteitsbesef gold als doorslaggevende factor om vast te stellen dat er geen sprake was van een psychotische stoornis.6 De diagnostische classificatie werd vastgesteld volgens de DSM-5.

Ter onderbouwing van de klinische diagnostiek werd bij alle patiënten gebruikgemaakt van gevalideerde vragenlijsten, waaronder de DSM-5 Transdiagnostische klachtenlijst, Autisme Spectrum Vragenlijst (AQ, zelf- en heteroversie), Empathie Quotiënt (EQ28 zelf- en heteroversie), Glasgow Sensorische Gevoeligheid Vragenlijst (GSQ) en (indien jonger dan 36 jaar) de Ervaringenlijst (PQ-16).

Andere stoornissen dan ASS werden eveneens onderzocht en vastgesteld als hoofdclassificatie of als comorbide classificatie naast ASS. Voor de diagnostiek bij vermoeden op ADHD werd gebruikgemaakt van het Diagnostisch Interview voor ADHD bij volwassenen (3e editie; DIVA-5). Door verwijzende psychiaters of psychologen eerder vastgestelde classificaties werden doorgaans overgenomen.

Operationalisatie auditief denken

Auditief denken werd vastgesteld met een expliciet item waarin patiënten werd gevraagd of zij hun eigen gedachten horen met geluid binnen in het hoofd. Wanneer de patiënt dit had aangegeven, werd hierop doorgevraagd. Soms was een patiënt niet zeker ervan; in dat geval werd het beschouwd als niet aanwezig. Auditief denken maakte geen onderdeel uit van diagnostische criteria voor ASS of andere DSM-5-classificaties.

Statistische analyse

De statistische toetsen voerden we uit in het programma R versie 4.5.1. Associaties tussen auditief denken en ASS, geslacht en twee sensorische kenmerken (gevoeligheid voor harde geluiden en het ervaren van een ‘te vol hoofd’) werden onderzocht met χ²-toetsen. Verschillen in leeftijd en verschillen in scores op de PQ-16 tussen patiënten met en zonder auditief denken werden onderzocht met onafhankelijke t-toetsen. De distributies van leeftijd en PQ-scores werden visueel geïnspecteerd en vertoonden geen extreme afwijkingen van normaliteit. Aangezien meerdere univariate toetsen werden uitgevoerd, werden de p-waarden aanvullend gecorrigeerd voor multipele testing met de false discovery rate-procedure (FDR-procedure) volgens Benjamini-Hochberg. Omdat ADHD klinisch beschouwd kan worden als een aandoening waarbij auditief denken ook vaker voorkomt, werd dit exploratief getoetst.

Om de associatie tussen auditief denken en ASS te bepalen, voerden we een multivariabele logistische regressie uit met auditief denken als afhankelijke variabele. Geslacht, leeftijd, wel of geen geluidsgevoeligheid en wel of niet ervaren van een ‘te vol hoofd’ werden a priori beschouwd als potentiële confounders, omdat ze zowel met auditief denken als met ASS kunnen samenhangen. Daarnaast werd exploratief nagegaan of geslacht fungeerde als effectmodifier van de relatie tussen ASS en auditief denken door middel van een interactieterm. De PQ-16 werd niet opgenomen in deze regressieanalyse, omdat deze vragenlijst items bevat die inhoudelijk sterk overlappen met auditief denken (zie Discussie).

Voorafgaand aan de regressieanalyse controleerden we de modelassumpties. Multicollineariteit tussen de onafhankelijke variabelen werd beoordeeld met variantie-inflatiefactoren (VIF), waarbij geen aanwijzingen werden gevonden voor relevante multicollineariteit (alle VIF-waarden < 1,2). Leeftijd werd als continue variabele in het model opgenomen; visuele inspectie van de relatie tussen leeftijd en de logit van de uitkomstvariabele liet geen duidelijke afwijking van lineariteit zien.

Medisch-ethische aspecten

Het onderzoek werd voorgelegd aan de Medisch-Ethische Toetsingscommissie Leiden-Den Haag-Delft (METC-LDD). De commissie oordeelde: ‘Dit onderzoek valt niet onder de reikwijdte van de Wet Medisch-wetenschappelijk Onderzoek (WMO), aangezien er geen sprake was van toediening van handelingen of het opleggen van een gedragswijze aan de deelnemers. Het betrof uitsluitend een vragenlijstonderzoek en dossieranalyse binnen de reguliere zorg.’ Telefonisch werd bevestigd dat een individuele geïnformeerde toestemming niet vereist was omdat de gegevens volledig waren geanonimiseerd.

Resultaten

Van de 300 patiënten rapporteerde bijna de helft het horen van de eigen gedachten met een auditieve kwaliteit (zie tabel 1). Het auditief denken was soms permanent aanwezig, soms alleen bij stress, soms alleen bij bewust doordenken en soms had het de vorm van een dialoog. Desgevraagd bestond het altijd van jongs af aan. Vaak waren de patiënten verbaasd om te horen dat niet iedereen de eigen gedachten hoort: ‘Hoe weet je dan wat je gedachten zijn?’ Er werd niet systematisch naar gevraagd, maar patiënten noemden soms dat het auditief denken leidde tot een druk hoofd en daardoor tot inslaapstoornissen.

 

Tabel 1. Kenmerken van de onderzochte populatie (n = 300)

Kenmerk

N/range

%/gemiddelde (SD)

Geslacht: man

160

53,3%

Geslacht: vrouw

140

46,7%

Leeftijd (jaren)

17-75

34,6 (12,3)

Autismespectrumstoornis

177

59,0%

Auditief denken

135

45,0%

Geluidsgevoeligheid

223

74,3%

‘Te vol hoofd’

216

72,0%

PQ-16 (indien < 36 jaar)

140

4,8 (3,4)

 

Patiënten differentieerden het horen van de eigen gedachten van psychotische ervaringen door intacte zelftoeschrijving en realiteitstoetsing. Bij het psychiatrisch onderzoek werden bij weinig patiënten (n = 9) psychoseachtige symptomen vastgesteld. Deze bestonden bijvoorbeeld uit ongewone perceptuele ervaringen, dissociatieve ervaringen, neiging tot achterdocht, betrekkingsideeën en spirituele ideeën, maar met een lage overtuigingsgraad en persistentie en zonder psychotisch intensiteit. Geen van deze patiënten had een manifeste psychotische stoornis.

Ongeveer driekwart van de patiënten gaf aan slecht tegen harde geluiden te kunnen en vaak last te hebben van een te vol hoofd. De gemiddelde PQ-16-waarde (bij jongeren) was hoog, dicht onder de gebruikelijke afkapwaarde (6 of hoger).

Bij ruim de helft van de patiënten werd ASS als hoofdclassificatie vastgesteld (zie tabel 2). Daarnaast werd bij ongeveer een kwart van de patiënten vastgesteld dat er sprake was van duidelijke autistische kenmerken die niet volledig voldeden aan de criteria voor ASS, maar wel gepaard gingen met klinisch relevante lijdensdruk of beperkingen in het sociaal functioneren. Zoals klinisch was te verwachten werd in de onderzoeksgroep ook geregeld (22%) ADHD als hoofd- of nevenclassificatie geclassificeerd.

 

Tabel 2. Hoofd- en nevenclassificaties

Diagnostische hoofdgroep

Hoofdclassificatie (n)

Comorbide classificatie (n)

ASS

177

0

Andere gespecificeerde neurobiologische ontwikkelingsstoornis met ASS-kenmerken

72

0

ADHD

14

53

Depressieve-stemmingsstoornissen

5

22

Angststoornissen

7

5

Persoonlijkheidsstoornissen

11

10

Overige stoornissen*

14

5

Totaal

300

95

*Leerstoornis, coördinatieontwikkelingsstoornis, dwangstoornis, genderdysforie, neurocognitieve stoornis, geen psychiatrische stoornis, uitgestelde classificatie

 

Tabel 3. Auditief denken naar ASS-classificatie

 

Geen auditief denken

Wel auditief denken

Totaal

ASS

85

92

177

Geen ASS

80

43

123

Totaal

166

135

300

 

Auditief denken kwam significant vaker voor bij patiënten met ASS (52%) dan bij patiënten zonder ASS (zie tabel 3). De bijbehorende effectgrootte en FDR-gecorrigeerde p-waarde zijn weergegeven in tabel 4. Wanneer ASS werd samengenomen met de verwante neurobiologische ontwikkelingsstoornis met ASS-kenmerken (n = 249), bleef de richting van het verband gelijk, maar verdween de statistische significantie. Er werd geen significante samenhang gevonden tussen auditief denken en ADHD, gedefinieerd als hoofd- of nevenclassificatie (52% versus 43%; χ²(1) = 1,47; p = 0,23).

Auditief denken kwam significant vaker voor bij vrouwen, jongere patiënten, patiënten met geluidsgevoeligheid, met een ‘te vol hoofd’ en met een hogere score op de PQ-16 (zie tabel 4). Vrouwelijk geslacht en het ervaren van een ‘te vol hoofd’ waren beide geassocieerd met ongeveer een verdubbelde odds op auditief denken. Het verschil in gemiddelde PQ-16-scores correspondeerde met een middelgroot effect. Van de 140 patiënten bij wie de PQ-16 was afgenomen, scoorden 56 (40,0%) boven de gebruikelijke afkapwaarde van 6 of hoger. Bij de patiënten met ASS bedroeg dit 47 van de 95 (49,5%). Van de 9 patiënten met psychoseachtige ervaringen was er bij 7 sprake van ASS en 4 rapporteerden auditief denken. Alle 9 scoorden wel boven de afkapwaarde (> 6) op de PQ-16. Gezien het geringe aantal was hierop geen statistische toetsing mogelijk.

 

Tabel 4. Relaties tussen auditief denken en ASS, demografische en sensorische kenmerken

Variabele

Auditief denken (%)

Effectmaat (95%-BI)

Statistische toets

p-waarde (FDR-gecorrigeerd)

ASS (ja vs nee)

52% vs 35%

OR 2,01 (1,25-3,23)

χ²(1) = 7,82

0,008

Geslacht (vrouw vs man)

55% vs 36%

OR 2,15 (1,35-3,42)

χ²(1) = 9,86

0,005

Leeftijd (gemiddelde)

32,8 vs 36,1 jaar

d = -0,27

t(281,47) = −2,30

0,026

Geluidsgevoeligheid (ja vs nee)

49% vs 34%

OR 1,88 (1,09-3,22)

χ²(1) = 4,69

0,030

‘Te vol hoofd’ (ja vs nee)

50% vs 31%

OR 2,27 (1,33-3,88)

χ²(1) = 8,53

0,007

PQ-16 (gemiddelde, indien < 36 jaar, n = 140)

5,6 vs 3,8

d = 0,57

t(137,68) = 3,42

0,005

t-toetsen werden uitgevoerd volgens de methode van Welch; FDR = false discovery ratecorrectie volgens Benjamini-Hochberg; OR = oddsratio; d = Cohens d; BI = betrouwbaarheidsinterval

 

In een multivariate analyse bleef ASS geassocieerd met auditief denken, na correctie voor geslacht, leeftijd, geluidsgevoeligheid en het ervaren van een ‘te vol hoofd’ (zie tabel 5). Hoewel het model slechts een bescheiden deel van de variantie verklaarde, bleef de associatie tussen ASS en auditief denken statistisch significant. Daarnaast was het vrouwelijk geslacht onafhankelijk geassocieerd met auditief denken. Leeftijd, geluidsgevoeligheid en een ‘te vol hoofd’ waren in het multivariate model niet significant geassocieerd met auditief denken.

 

Tabel 5. Multivariabele logistische regressie voor auditief denken

Variabele

OR

95%-BI

p-waarde

Autismespectrumstoornis (ASS)

1,72

1,05-2,84

0,033

Geslacht (man)

0,58

0,35-0,97

0,036

Leeftijd (per jaar)

0,98

0,96-1,00

0,068

Geluidsgevoeligheid

1,12

0,61-2,07

0,71

‘Te vol hoofd’

1,74

0,98-3,11

0,061

Modelinformatie: likelihoodratio χ²(5) = 25,5; p < 0,001. McFaddens R² = 0,062. OR = oddsratio; BI = betrouwbaarheidsinterval

 

DISCUSSIE

Hoofdbevindingen en interpretatiekader

Voor zover wij konden nagaan, is de prevalentie van auditief denken, het horen met geluid van de eigen gedachten binnen in het hoofd, nooit eerder onderzocht in een psychiatrische populatie. Dit fenomeen bleek in deze op ASS onderzochte populatie voor te komen bij bijna de helft van de patiënten, en kwam vaker voor bij patiënten met gediagnosticeerde ASS dan zonder ASS. Auditief denken was onafhankelijk geassocieerd met de classificatie ASS, ook na correctie voor geslacht, leeftijd en relevante sensorische kenmerken. De eveneens hoge prevalentie van auditief denken bij patiënten zonder ASS (35%) toont echter aan dat auditief denken niet pathognomonisch is voor ASS.

Wanneer de ASS-groep werd uitgebreid met patiënten met een neurobiologische ontwikkelingsstoornis met kenmerken van ASS, bleef de relatie met auditief denken weliswaar in dezelfde richting, maar bereikte deze geen statistische significantie. Dit suggereert dat auditief denken sterker samenhangt met een volledig ASS-profiel en minder uitgesproken voorkomt in een heterogene groep met subklinische (subthreshold) autistische kenmerken.

Evenmin bleek auditief denken geassocieerd te zijn met ADHD. Dit kan te maken hebben met het verschil in de kerncriteria tussen beide ontwikkelingsstoornissen, ook al is er geregeld comorbide overlap. Het ervaren van het eigen denken met geluid binnen in het hoofd sluit eerder aan bij sensorische ervaringen zoals gevoeligheid voor geluid en het hebben van een ‘te vol hoofd’ dan bij aandachtsdeficiëntie en hyperactiviteit.

Hoewel geslacht in het multivariate model onafhankelijk geassocieerd was met auditief denken, bleef de relatie tussen ASS en auditief denken bestaan na correctie hiervoor, hetgeen pleit tegen een verklarende rol van geslacht als confounder en eerder wijst op een beperkte effectmodificatie. Auditief denken werd vaker gerapporteerd door vrouwen. Dit kan wijzen op een werkelijk sekseverschil, maar evenzeer op verschillen in metacognitieve aandacht voor of rapportage van innerlijke ervaringen. In de onderzoeksliteratuur rapporteren vrouwen en mannen even vaak innerlijke spraak.2,4 Vervolgonderzoek zou moeten nagaan of het door ons gevonden verschil berust op prevalentie, interpretatie of rapportage van het item.

Auditief denken en innerlijke spraak

Vygotsky beschreef in de eerste helft van de twintigste eeuw hoe taal zich in de ontwikkeling verplaatst van externe communicatie naar innerlijke dialoog.7 Volgens hem speelt deze geïnternaliseerde vorm van spreken een centrale rol bij het ontwikkelen van abstract denken en zelfregulatie. Vygotsky meende dat we voor die innerlijke spraak een minder complexe vorm gebruiken, hij noemde dat ‘protospraak’ die bestaat uit sleutelwoorden en incomplete zinnen.

Recenter beschreven Fernyhough e.a. innerlijke spraak als geïnternaliseerde dialogische taal, waarbij auditieve kenmerken in wisselende mate behouden blijven.2,8 Innerlijke spraak wordt opgevat als de internalisering van hardop praten tegen zichzelf (private speech), die begint globaal rond het vierde-vijfde levensjaar. De internalisering van dit hardop denken kan variëren tussen individuen. Het is voorstelbaar dat bij mensen met ASS deze internalisering anders verloopt, hetgeen mogelijk bijdraagt aan een explicieter of auditiever ervaren innerlijke spraak. Uit onderzoek is bovendien gebleken dat patiënten met ASS vaak hardop denken.9 Misschien is dat een verklaring voor de bevinding in het onderhavige onderzoek dat auditief denken vaker voorkomt bij patiënten met ASS.

Experimenteel en introspectief onderzoek, met name DES-studies, laat zien dat innerlijke ervaring sterk varieert tussen personen en dat innerlijke spraak niet universeel is.3 Deze bevindingen onderstrepen dat auditieve kwaliteiten van denken niet vanzelfsprekend zijn, maar individueel verschillen. DES-studies richten zich echter op momentane beschrijvingen in niet-klinische contexten.

Gedachten en spraak liggen dicht bij elkaar. Het verschil is de articulatie: het aansturen van de spieren om woorden uit te spreken. Innerlijke spraak kan worden opgevat als een tussenvorm: je ‘spreekt’ van binnen zonder hoorbaar geluid te produceren. Dat kan een monoloog betreffen, maar ook een innerlijke dialoog, bijvoorbeeld bij het oefenen van een gesprek. Het ontbreken van hoorbaar geluid betekent echter niet dat articulatie geheel afwezig is. Elektromyografie (EMG) toont subtiele activatie van mond en keelspieren tijdens innerlijke spraak, zij het in afgezwakte vorm, met gesloten mond en zonder luchtstroom langs de stembanden te sturen.10 Articulatie lijkt dus, ook als ze wordt onderdrukt, betrokken bij innerlijke spraak.

Met het huidige onderzoek beogen we een brug te slaan tussen deze experimentele literatuur en klinische fenomenologie. De ervaring van ‘gedachten met geluid’ kan binnen dit kader worden opgevat als een variant binnen het spectrum van innerlijke spraak. Het is voorstelbaar dat variatie in de auditieve kwaliteit van innerlijke spraak samenhangt met verschillen in neurale netwerken betrokken bij spraakproductie, auditieve verbeelding en zelfmonitoring.11

Auditief denken en psychosegevoeligheid

In de jaren negentig verschoof het denken over auditieve hallucinaties van een dichotoom naar een spectrummodel.12 Hoewel ze fenomenologisch verschillen – met name wat betreft zelftoeschrijving en emotionele lading – zijn er ook overeenkomsten in de auditieve kwaliteit van deze ervaringen. Ook bij auditief denken is een dergelijk spectrum denkbaar: van het ervaren van een auditief aspect aan eigen gedachten bij mensen zonder psychotische stoornissen tot fenomenen als gedachten-luid-worden bij mensen met psychotische aandoeningen.5

Een recente review liet zien dat er een verhoogde prevalentie is van psychotische ervaringen en psychotische stoornissen bij mensen met ASS.13 Een relevante vraag is dan of auditief denken een voorspellende factor is bij dit verhoogde risico op psychose.

In het onderhavige onderzoek stelden we bij slechts een klein aantal patiënten psychoseachtige ervaringen vast. Of auditief denken daarbij een rol speelde, was daarom niet te testen. Daarentegen kwam een PQ-score boven de afkapwaarde frequent voor, significant vaker bij patiënten met auditief denken. Interpretatie hiervan is echter problematisch, omdat verschillende PQ-16-items moeilijk te onderscheiden zijn van sensorische hyperreactiviteit en andere autismekenmerken. Bij gebruik van de grenswaarde van 6 of hoger is de sensitiviteit van de PQ-16 hoog, maar is de voorspellende waarde beperkt, zodat aanvullend diagnostisch onderzoek nodig is.14 Omdat we in het onderhavige onderzoek geen gestructureerd interview voor psychoserisico afnamen, zoals het Comprehensive Assessment of At-Risk Mental States (CAARMS), kan op basis van onze bevindingen geen uitspraak worden gedaan over de relatie tussen ASS, auditief denken en psychosegevoeligheid.

Beperkingen en toekomstig onderzoek

Dit onderzoek heeft enkele beperkingen. Auditief denken werd vastgesteld met één expliciet item binnen een klinische context. Hoewel deze benadering aansluit bij de fenomenologische traditie in de psychiatrie, ontbreekt vooralsnog een gevalideerd meetinstrument voor auditief denken. Verdere operationalisering en validatie zijn wenselijk.

Daarnaast werd zowel de diagnostiek als de exploratie van auditief denken verricht door één, niet geblindeerde clinicus. In een zelfstandig gevestigde praktijk is dat het hoogst haalbare. Bovendien betreft het een geselecteerde populatie van patiënten verwezen voor ASS-diagnostiek, waardoor de bevindingen niet zonder meer generaliseerbaar zijn naar andere psychiatrische populaties of de algemene bevolking. Replicatie in andere klinische settings is daarom wenselijk.

Ten slotte is het interessant om onderzoek te doen naar de relatie tussen auditief denken en psychosegevoeligheid.

Conclusie

Het horen van de eigen gedachten met een auditieve kwaliteit is een frequent voorkomend fenomeen bij patiënten verwezen voor ASS-diagnostiek en is onafhankelijk geassocieerd met de classificatie ASS.

Literatuur

1 Langland-Hassan P. From introspection to essence: the auditory nature of inner speech. In: Langland-Hassan P, Vicente A, red. Inner speech: New voices. Oxford: Oxford University Press; 2018.

2 Fernyhough C. The Voices Within: The history and science of how we talk to ourselves. Londen: Profile Books; 2016.

3 Hubbard TL. Auditory imagery: empirical findings. Psychol Bull 2010; 136: 302-29.

4 Hurlburt RT, Alderson-Day B, Kuhn S, e.a. Exploring inner experience: Descriptive experience sampling and the inner voice. Conscious Cogn 2016; 44: 6-17.

5 Hengeveld MW, Oosterbaan D, Tijdink J. Handboek psychiatrisch onderzoek (2de, herz. druk, 2de oplage). Amsterdam: Boom/de Tijdstroom; 2025.

6 Malgaz M, Kesteren CFMG van, Sommer IE. Stemmen horen bij een volwassene met een autismespectrumstoornis. Tijdschr Psychiatr 2015; 57: 684-7.

7 Vasileva O, Balyasnikova N. (Re)Introducing Vygotsky’s thought: From historical overview to contemporary psychology. Front Psychol 2019; 10: 1515.

8 Alderson-Day B, Fernyhough C. Inner speech: development, cognitive functions, phenomenology, and neurobiology. Psychol Bull 2015; 141: 931-65.

9 Jones R, Quigney C, Huws J. First-hand accounts of sensory perceptual experiences in autism: A qualitative analysis. J Intellect Disabil 2003; 28: 112-21.

10 Perrone-Bertolotti M, Rapin L, Lachaux JP, e.a. What is that little voice inside my head? Inner speech phenomenology, its role in cognitive performance, and its relation to self-monitoring. Behav Brain Res 2014; 261: 220-39.

11 David AS. Auditory hallucinations: phenomenology, neuropsychology and neuroimaging update. Acta Psychiatr Scand 1999; 99 (Suppl 395); 95-104.

12 Waters F, Blom JD, Jardri R, e.a. Hallucinations: A systematic review of points of similarity and difference across clinical and nonclinical groups. Schizophr Bull 2016; 42 (Suppl 4): S264-74.

13 Vauerizo-Serrano J, Salazar de Pablo G, Singh J, e.a. Autism spectrum disorder and clinical high risk for psychosis: A systematic review and meta-analysis. J Autism Developm Dis 2022; 52: 1568-86.

14 Ising HK, Veling W, Loewy RL, e.a. The validity of the 16-item version of the Prodromal Questionnaire (PQ-16) to screen for ultra-high risk of developing psychosis in the general help-seeking population. Schizophr Bull 2012; 38: 1288-96.

Download PDF
Twitter Facebook LinkedIn Mail WhatsApp

Authors

Michiel Hengeveld, psychiater, Praktijk Hengeveld, Leiden.

Sanne Koops, neurowetenschapper, universitair docent, Universitair Medisch Centrum Groningen.

Iris Sommer, psychiater, hoogleraar Psychiatrie, Universitair Medisch Centrum Groningen.

Correspondentie

Em. prof. dr. Michiel W. Hengeveld
(michielhengeveld@gmail.com).

 

Geen strijdige belangen gemeld.

 

Het artikel werd voor publicatie geaccepteerd op 18-6-2026.

Citeren

Tijdschr Psychiatr. 2026;68(09):486-491

Editie

Dit artikel is onderdeel van: Editie 2026/9
Published by the Stichting Tijdschrift voor Psychiatrie on behalf of the Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie and the Vlaamse Vereniging voor Psychiatrie.

Over TvP

Over het tijdschrift Redactie Auteursrichtlijnen Colofon
Abonnementen Abonnee worden Adverteren

Contact

Redactiebureau Tijdschrift voor Psychiatrie
drs. S.L. (Lianne) van der Meer
Telefoon: 030 899 00 80
info@tijdschriftvoorpsychiatrie.nl

Copyright

Redactie en uitgever zijn niet aansprakelijk voor de inhoud van de onder auteursnaam opgenomen artikelen of van de advertenties. Niets uit dit tijdschrift mag openbaar worden gemaakt door middel van druk, microfilm of op welke wijze ook, zonder schriftelijke toestemming van de redactie.

© copyright 2026 Tijdschrift voor Psychiatrie